Loża wolnomularska w Pułtusku

DSC03932

Masoneria czy też wolnomularstwo jest ponadnarodowym ruchem etycznym mającym na celu duchowe i intelektualne doskonalenie jednostki. Pozostawiając swoim członkom swobodę interpretacji propaguje braterstwo ludzi bez względu na wyznanie, status majątkowy lub społeczny, narodowość czy poglądy polityczne. Będąc organizacją postępową, istniejąca nieprzerwanie od blisko trzystu lat posiada charakter inicjacyjny i dyskretny. Występuje przeciwko nietolerancji, szowinizmowi i wszelkim nacjonalizmom oraz przeciw stosowaniu przemocy w stosunkach międzyludzkich i międzynarodowych. Wolnomularze prowadzą działalność charytatywną, udzielając pomocy finansową instytucjom oświatowym i medycznym. Loże wolnomularskie funkcjonują w rozbudowanej, kilkustopniowej strukturze kierując się elitarnym doborem swoich członków jak też pewną tajemniczością działania. Korzystając w swojej działalności z bogatej symboliki, stosują nieprzerwanie tą samą obrzędowość poprzez, którą sukcesywnie przekazują swoim członkom zasady i cele ruchu. Stosowanie w lożach świętojańskich katechizmów wolnomularskich, pozwala adeptom „symbolicznej kielni”, na uzyskiwanie kolejnych wtajemniczeń. Zachowany przez lata organizacyjny podział członków loży na uczniów, czeladników i mistrzów obowiązuje w masonerii do dzisiaj. Podobnie wystrój wewnętrzny loży, pełnej przedmiotów o wymowie symbolicznej, na przestrzeni czasu nie uległ zasadniczym modyfikacjom.

Nie bez znaczenia jest fakt, że w lożach spotykali się ludzie wybitni o bardzo rozległym spektrum poglądów filozoficznych, społecznych i politycznych a stosowna przez nich ideologia wolnomularska mieściła się w szerokim nurcie oświeceniowym.

„Sztuka królewska”, jak o wolnomularstwie często mówią sami wolnomularze, jest syntezą czterech różnych dyscyplin ludzkiej aktywności: alchemii, matematyki (geometrii), architektury i wolnomularstwa spekulatywnego. Ta wzajemna mieszanina „nauk tajemnych”, „sztuk wyzwolonych” i architektury została wstępnie określona już pod koniec XVII wieku jako awangarda angielskiego a później europejskiego Oświecenia. Silne tło stanowiła filozofia neoplatońska w połączeniu z elementami matematyczno – geometrycznej mistyki. Nie mniejszą rolę odgrywały elementy programowe ruchu różokrzyżowców(1) – siedemnastowiecznej intelektualnej formacji działającej na terenie Anglii i Niemiec, głoszącej potrzebę daleko idących zmian w duchowości, teologii i nauce, w oparciu o alchemiczną i hermetyczną wersję chrześcijaństwa. Z tej właśnie tradycji, do opisu świata i jego praw moralnych wolnomularze wykorzystali symbolikę i język alegorii.

Za datę powstania nowożytnej masonerii spekulatywnej przyjmuje się dzień św. Jana Chrzciciela obchodzony 24 czerwca 1717 roku. Tego dnia w gospodzie pod „Gęsią i Rusztem” przedstawiciele trzech lóż londyńskich oraz jednej loży z opactwa Westminster(2) połączyli się tworząc Wielką Lożę Londynu, powołując jednocześnie Wielkiego Mistrza stojącego na ich czele.

Czynnikiem sprzyjającym rozpowszechnianiu idei wolnomularskich na terenie całej ówczesnej Europy była wśród warstw wyższych, swoista moda na wszystko co angielskie. Zjawisko to obejmowało swoim zakresem przejmowanie wzorców cywilizacyjnych (kulturowych i obyczajowych), jak też znajdowało odbicie w kultywowaniu nowoczesnej brytyjskiej filozofii, literatury i sztuki.

Tak się działo się na terenie Francji, Holandii i północnych Niemiec, skąd wolnomularskie światła dotarły do Drezna, na dwór Elektora Saskiego i króla polskiego Augusta II a z jego aprobatą, dalej nad Wisłę.

Pierwszą organizacją wolnomularską na ziemiach polskich, było powstałe w 1721 roku, „La Confrerie Rouge” (Bractwo Czerwone)(3). Organizacja ta grupowała arystokrację i elity polityczne. Posiadała strukturę terenową i własny ośrodek kierowniczy zlokalizowany w Warszawie. W oparciu o dość nieliczne informacje źródłowe można stwierdzić, że członkami tego stowarzyszenia wolnomularskiego byli: podstoli litewski Michał Fryderyk Czartoryski(4), podskarbi nadworny Augusta II – Franciszek Maksymilian Ossoliński(5), podskarbi wielki koronny Jan Jerzy Przebendowski(6) oraz Ludwik Borucki(7), kasztelan brzesko – kujawski. W wyniku wewnątrznych napięć i konfliktów personalnych, organizacja ta po kilku latach zaprzestała swojej działalności.

Dopiero w 1729 roku „zapalono światła” loży „aux Trois Freres” („Trzech Braci”), która działała z przerwami do 1767 roku, inicjując w swoje szeregi głównie obcokrajowców pozostających w służbie Rzeczypospolitej. Obok loży warszawskiej powstały w tym czasie placówki wolnomularskie na terenie Poznania, Gdańska i Lwowa.

Po wyjeździe króla Augusta III z Warszawy do Drezna i jego rychłej śmierci wielu braci opuściło loże. We wrześniu 1769 roku, na powszechnym spotkaniu warszawskich wolnomularzy powołano do życia Wielką Lożę Warszawską „Cnotliwego Sarmaty”. Wielkim Mistrzem wybrano Augusta Moszyńskiego. W dniu 24 czerwca 1770 roku odbyło się inauguracyjne posiedzenie lożowe w świątyni na terenie jurydyki Bielino. Posiedzenie to zbiegło się z obrzędem świętojańskim, na które przybyło stu pięćdziesięciu gości, wśród nich ksiądz prymas Jan Gabriel Podoski, który był członkiem loży „Cnotliwy Sarmata”. Moszyński wypożyczył od prymasa srebra stołowe i kandelabry, by uświetnić agapę po oficjalnych pracach wolnomularskich. Uroczystości sfinansował król Stanisław August Poniatowski.

Były to ostatnie „wielkie dni” Wielkiej Loży „Cnotliwego Sarmaty”. Nadchodzące wypadki polityczne: pogarszająca się z miesiąca na miesiąc sytuacja kraju, ogłoszona przez konfederatów w dniu 22 października 1770 roku detronizacja króla, jak też wkroczenie wojsk austriackich i pruskich na tereny Rzeczypospolitej, spowodowały stopniowe ograniczanie prac lożowych. W latach 1771 i 1772 uroczystości świętojańskie nie odbyły się w ogóle. Przez kolejne kilka lat działalność lożowa była wręcz śladowa. Dopiero Wielki Mistrz Prowincjonalny, Ignacy Potocki w grudniu 1781 roku w dawnej świątyni „Cnotliwego Sarmaty” na wspomnianym już Bielinie, erygował, nową obediencję o nazwie „Wielkie Mistrzostwo Polskie i Litewskie.(8)

. Do lóż wkroczyła tematyka polityczna. Zdecydowana większość członków stronnictwa patriotycznego należała do wolnomularstwa. Pierwszą europejską konstytucję, Konstytucję 3 Maja, Rzeczpospolita zawdzięczała wolnomularzom. Spośród czterech głównych autorów i redaktorów tekstu konstytucji tylko jeden – ksiądz Hugo Kołłątaj – nie był masonem. Pozostali – król Stanisław August, jego sekretarz Scipione Piattoli i Ignacy Potocki należeli do masonerii. W sejmie było 74 wolnomularzy, w tym obaj marszałkowie – Stanisław Małachowski i Kazimierz Nestor Sapieha, który w latach 1789 – 1793 pełnił funkcję Wielkiego Mistrza. Wielu masonów znalazło się w Zgromadzeniu Przyjaciół Konstytucji Rządowej, będącej prototypem partii politycznej. W Zgromadzeniu działali wybitni przedstawiciele lóż warszawskich: ks. Józef Poniatowski, Adam Kazimierz Czartoryski i szef kancelarii wojskowej króla, poseł na Sejm Czteroletni Augustyn Gorzeński. Sytuacja uległa gwałtownemu pogorszeniu, gdy król przystał do targowiczan, wtedy aktywiści wolnomularscy postanowili udać się na emigrację. Tak postąpił wielki mistrz Kazimierz Nestor Sapieha i trzej bracia Potoccy: Jan, Stanisław Kostka i Ignacy. Wyjechał również sekretarz królewski Scipione Piattoli i wielu pomniejszych działaczy. Wraz z upadkiem władzy królewskiej działalność Wielkiego Wschodu Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego została zakończona.

Władze Austrii i Rosji zakazały jakiejkolwiek aktywności wolnomularskiej na kontrolowanych przez siebie terytoriach. Inną politykę wobec Polaków prowadzili Prusacy, których wojska wkroczyły do Warszawy w 1796 roku. W lutym 1797 roku rozpoczęła działalność pruska loża „pod Złotym Lichtarzem” do której dołączyło kilkunastu Polaków. W lutym 1802 roku powstała druga loża, która przyjęła nazwę „Fryderyk Wilhelm pod Kolumną”, w Płocku zostały zapalone światła loży o nazwie „Albertyna Doskonałości”(9). Liberalna polityka prowadzona przez władze pruskie w stosunku do ludności polskiej, doprowadziła do tego, że w nowo powołanych lożach, zaczęli bywać miejscowi wolnomularze. Do jednej z nich należał Józef Elsner, nauczyciel Fryderyka Chopina. Po otrzymaniu zgody z Berlina nastąpiło otwarcie w 1805 roku, polskojęzycznej loży „Świątynia Mądrości”. Należeli do niej: Stanisław Potocki, adiutant księcia Józefa Poniatowskiego, Jan Kozietulski, przyszły bohater spod Somosierry, Antoni Oborski czy też przeor karmelitów, Sebastian Łuba.

Wojska pruskie w starciu z armią francuską, poniosły druzgocącą klęskę, co umożliwiło Napoleonowi, zajęcie Berlina. Pod koniec listopada 1806 roku garnizon pruski w Warszawie opuścił miasto, a wraz z nim wyjechało wielu wolnomularzy niemieckich. Kilkanaście godzin później do Warszawy wkroczyły jednostki francuskie. Pierwsza loża pod francuskimi auspicjami powstała pod koniec 1806 roku w Poznaniu i przyjęła nazwę „Bracia Francuzi i Polacy Zjednoczeni”. Niemałą rolę w tym odegrał generał Jan Henryk Dąbrowski, wolnomularz nie tylko polski, ale włoski i niemiecki. Marszałek Louis Nicolas Davout będący faktycznie gubernatorem Księstwa Warszawskiego zaproponował polskiemu środowisku wolnomularskiemu powrót do form organizacyjnych jakie funkcjonowały w Rzeczypospolitej przed rozbiorami. Korzystając z tego hr. Ludwik Gutakowski, prezes Rady Ministrów i Rady Stanu, wydał pod koniec grudnia 1808 roku byłym członkom warszawskiej loży „Świątynia Izis” pełnomocnictwo na wznowienie działalności. Po wojnie z Austrią, loże warszawskie, powróciły do normalnej działalności i w trzy tygodnie po opuszczeniu miasta przez wojska austriackie inicjowany został kolejny karmelita, późniejszy działacz patriotyczny ksiądz Konstanty Dembek. Ludwik Gutakowski nie ustawał w swoich wysiłkach, na rzecz odbudowy przedrozbiorowych struktur wolnomularskich. 22 marca 1810 roku miało miejsce, zebranie założycielskie warszawskiego Wielkiego Wschodu Narodowego. Pod ich zwierzchnictwem pozostawało siedem lóż: dwie w Płocku, dwie w Gnieźnie i po jednej w Poznaniu, Łomży i Łęczycy. W tym samym roku dołączyły do nich loże, bydgoska „Janus” i gnieźnieńska „Sześcian Uwieńczony”. Po śmierci Ludwika Gutakowskiego stanowisko wielkiego mistrza objął Stanisław Kostka Potocki. W tym czasie obediencja liczyła już trzynaście warsztatów wolnomularskich. Należało do nich wielu wyższych oficerów, z ministrem wojny włącznie. Byli wśród nich: generał Konstanty Adam Czartoryski, Pięciu Potockich: Antoni, Artur, Marceli, Stanisław i Włodzimierz; trzech Łubieńskich: Jan, Piotr i Franciszek, Antoni Sułkowski, Eustachy Sanguszko i wielu innych pochodzących z arystokratycznych rodów polskich.

Nieudana wyprawa na Moskwę i w konsekwencji szybki powrót Napoleona do Paryża zapowiadał upadek nadziei na odbudowanie Rzeczypospolitej u boku Francji. Przed nadejściem armii rosyjskiej rząd Księstwa Warszawskiego ewakuował się przez Kraków do Drezna. W styczniu 1813 roku wojska rosyjskie wkroczyły na teren Księstwa Warszawskiego tym samym kładąc kres jego istnieniu. Panujące napięcie związane z niekorzystnym rozwojem sytuacji na froncie i uzasadniona obawa przed rabunkami doprowadziła do wyjazdu znaczną część arystokracji i bogatego kupiectwa, przez co stan osobowy warsztatów wolnomularskich znacznie zmalał. Pomimo tego 23 stycznia 1813 roku odbyły się wybory do władz Wielkiej Loży Departamentalnej(10). Tydzień później władze Wielkiego Wschodu Polski na nadzwyczajnym posiedzeniu podjęły uchwałę o tymczasowym zawieszeniu działalności podległych mu warsztatów wolnomularskich. 5 lutego ks. Józef Poniatowski wyprowadził wojsko z Warszawy, a 8 lutego miasto zostało zajęte przez święcące tryumf oddziały armii rosyjskiej. Warszawski pałac Mniszchów będący miejscem spotkań adeptów „młota i kielni” opustoszał, podobnie jak lokale wolnomularskie w innych miejscowościach, gdzie swoje siedziby miały loże. Nie wszyscy wolnomularze opuścili miejsca pracy wolnomularskiej, pozostali członkowie Rady Stanu, senatorowie, pracownicy aparatu sądownictwa i urzędnicy różnych szczebli drabiny administracyjnej. Spotykano się by rozmawiać o przyszłości kraju. Pośród wolnomularzy zarysowały się dwie postawy. Jedni byli wierni Francji napoleońskiej, tak jak przebywający u boku Cesarza ks. Józef Poniatowski, inni obrali orientację prorosyjską ufając obietnicom składanym przez Aleksandra I. Niedługo po tym, 13 marca 1813 roku, decyzją cara Aleksandra I, została powołana Rada Naczelna Tymczasowa, której zadaniem było objęcie zarządem administracyjnym ziem dawnego Księstwa. Wolnomularze warszawscy z dużą niepewnością i obawą oczekiwali na oficjalne stanowisko nowych władz, wobec działalności lóż wolnomularskich na terenie objętym jurysdykcją Rady Tymczasowej. Obawy te okazały się bezpodstawne, gdyż w pięcioosobowej Radzie, znalazło się dwóch wolnomularzy rosyjskich: Mikołaj Nowosilcow i Ludwik Krzysztof Colomb. Poprzez osobiste kontakty niektórych członków Wielkiego Wschodu Polski z ks. Adamem Jerzym Czartoryskim, będącym w zażyłych stosunkach z carem, uzyskano informacje, mówiące o przychylnym nastawieniu Aleksandra I do działalności wolnomularskiej(11). Pozwoliło to, pozostałym w Warszawie członkom Towarzystwa, na zorganizowanie, w dniach 5 i 13 sierpnia 1813 roku dwóch posiedzeń, gdzie dokonano bilansu organizacyjnego i omówiono ogólną sytuację, w jakiej znalazło się wolnomularstwo polskie.

Na jesieni tego roku przedstawiciele trzech warszawskich lóż: Henryk Romer z loży „zur Halle Bestandigkeit” („Świątynia Stałości”), Johann Noffock z „Gottin von Eleusis” („Bogini Eleusis”) i Ludwik Osiński z loży „Świątynia Izis” wystąpili do kierownictwa o wydanie zezwolenia na wznowienie działalności i w dniu 4 października takie zezwolenie otrzymali. Loże przystąpiły do normalnej działalności rozpoczynając inicjacje pozyskanych kandydatów. W dniu 23 listopada, na pracach lożowych w „Świątyni Izis”, nadano honorowe członkostwo Adamowi Jerzemu Czartoryskiemu, a na kolejnych pracach tej loży, 14 stycznia 1814 roku został inicjowany i podniesiony do stopnia mistrza ks. Ksawery Drucki – Lubecki.

Pod koniec grudnia 1813 roku zwołano posiedzenie członków Kapituły Najwyższej, wielkich urzędników Wielkiego Wschodu Polski obecnych w Warszawie i przedstawicieli lóż, na którym ustanowiono pełne zwierzchnictwo nad lożami polskiej obediencji. Tymczasowym wielkim mistrzem (zastępującym Stanisława Kostkę Potockiego) obrano Jana Potockiego i uzupełniono wakujące urzędy. W dniu 18 marca 1814 roku loże warszawskie wraz z kierownictwem Wielkiego Wschodu Polskiego obchodziły obrzęd żałobny po śmierci ks. Józefa Poniatowskiego, który zginął 19 października poprzedniego roku w nurtach Elstery(12). W czasie uroczystości zebrano kwotę 4000 złotych, którą przeznaczono dla rannych i chorych żołnierzy przebywających w lazaretach.

Następowało systematyczne rozwijanie kontaktów z przedstawicielami szeroko rozumianego środowiska rosyjskiego, czego efektem stały się inicjacje Rosjan w lożach warszawskich. Jednym z pierwszych inicjowanych, w marcu 1814 roku był radca policji Aleksander Swieczyn. Do loży „Bouclier du Nord” inicjowano dowódcę pułku kozaków, ks. Aleksandra Łobanowa – Rostowskiego, a w listopadzie nadano mu, jako gorliwemu wolnomularzowi pozostałe cztery stopnie wtajemniczenia.

Władze Wielkiego Wschodu na posiedzeniu 31 maja 1814 roku, podjęły uchwałę o zorganizowaniu i otwarciu Wielkiej Loży Adopcyjnej o nazwie „Dobroczynność”, zaś 24 czerwca tego roku w czasie obchodów św. Jana złożono sprawozdania z dotychczasowej działalności i przyjęto protokół zawierający rozliczenia finansowe. Z końcem tego miesiąca do pełnienia honorów wielkiego mistrza powrócił z zagranicy Stanisław Kostka Potocki, akceptując zaszłe pod jego nieobecność zmiany, o czym wewnętrznym okólnikiem zostały poinformowane wszystkie loże.

W końcu 1814 roku powróciły odziały wojskowe Księstwa Warszawskiego dzięki czemu, rozpoczęły działalność do tej pory uśpione loże prowincjonalne, jak też wydatnie zwiększył się stan osobowy lóż warszawskich, ponieważ zasilili je żołnierze dotychczas należący do wolnomularstwa niemieckiego, francuskiego, czy też włoskiego.

Pierwsze powojenne obrady Wielkiego Wschodu Polski, odbyły się 27 kwietnia 1815 roku, gdzie dokonano wyboru nowych władz obediencji. Kierownictwo Wielkiego Wschodu ponownie powierzono Stanisławowi Kostce Potockiemu, równocześnie zachowując pozostałą obsadę stanowisk z 1814 roku. Tymczasem 20 czerwca 1815 roku ogłoszono postanowienia Kongresu Wiedeńskiego, w myśl których dokonał się kolejny podział kraju. Od tego momentu część przypadła Rosji otrzymała nazwę Królestwa Polskiego. Część odstąpiona państwu pruskiemu nazwano Wielkim Księstwem Poznańskim. W konsekwencji decyzją członków toruńskiej loży „Doskonałe Zjednoczenie” przeniesiono jej siedzibę do Włocławka, leżącego na terenie Kongresówki. Natomiast loża „Bracia Francuzi i Polacy Zjednoczeni” działająca w Poznaniu, przeszła pod zwierzchnictwo Wielkiej Loży Berlińskiej Royal York zur Freundschaft.

20 września zapalono światła nowej loży w Siedlcach o nazwie „Orzeł Biały”. W tym samym dniu Wielki Wschód Polski zatwierdził powstanie nowej loży w Warszawie o nazwie „Świątynia Minerwy”(13). Jej czcigodnym mistrzem został radca stanu, Michał Woźnicki. Przemówienie inauguracyjne wygłosił referendarz Tymczasowej Rady Stanu Andrzej Horodyski. Na tym samym posiedzeniu kierownictwa Wielkiego Wschodu Polski uchwalono akt przyłączenia Dyrektoriatu, Loży Szkockiej i świętojańskiej działających w Płocku pod auspicjami obediencji staropruskiej. Po krótkiej dyskusji ustanowiono w to miejsce Wielką Lożę Kapitularną na Wschodzie Płocka. 16 października miały miejsce obrzędy żałobne, po śmierci pierwszego wielkiego dozorcy, Józefa Orsettiego, człowieka bardzo zasłużonego dla rozwoju idei wolnomularskich. W dniu imienin wielkiego mistrza, 21 listopada złożono sprawozdania z dotychczasowej działalności i podjęto uchwałę przesuwającą termin wyborów władz na nowy rok. Wybory te odbyły się 13 marca 1816 roku pozostawiając Stanisława Kostkę Potockiego na stanowisku wielkiego mistrza. Jego namiestnikiem został generał Aleksander Rożniecki. Pierwszym dozorcą obrano Augusta Glińskiego, referendarza stanu, a drugim był Orzechowski, sędzia apelacyjny.

Nie zaniedbywano rozwoju liczebnego obediencji polskiej. Już 11 maja 1816 roku, z członków loży warszawskiej „Świątynia Izis” założono nową lożę o nazwie „Kazimierz Wielki”. Przewodniczył jej prezes Sądu Apelacyjnego hr. Jan Kanty Rewera Załuski. Miesiąc później rozpoczęła swoje posiedzenia kolejna loża „Równość” na Wschodzie Lublina.

Posiedzenie władz krajowych Wielkiego Wschodu Polski, w dniu 6 lipca, pozytywnie ustosunkowało się do propozycji nawiązania bliższych kontaktów, jaką otrzymano z Wielkiej Loży Petersburga „Astrea”. 10 sierpnia 1816 roku łomżyńska loża „Wschodząca Jutrzenka”, podobnie jak loże płockie, do tej pory pozostająca pod zwierzchnictwem obediencji staropruskiej, zgłosiła swój akces do Wielkiego Wschodu Polski. Po otrzymaniu stosownego patentu otworzyła swoje prace pod nową nazwą „Wschodzące Słońce”, a urzędnicy tej loży otrzymali miejsca w zarządzie krajowym Wielkiego Wschodu Polski. Kolejna instalacja nowej loży miała miejsce 8 grudnia 1816 roku. Z części członków warszawskiej loży „Gottin von Eleusis”, wykonujących zawody prawnicze, sformowano lożę o nazwie „Astrea” (bogini złotego wieku i prawności). Pierwszym przewodniczącym tej loży wybrano prezydenta Urzędu Municypalnego i Magistratu stolicy, byłego powstańca kościuszkowskiego, Karola Fryderyka Wojdę. Z początkiem 1817 roku dużą aktywnością wykazało się środowisko płockich wolnomularzy. Na posiedzeniu władz krajowych Wielkiego Wschodu Polski, w dniu 15 lutego wydano dokumenty upoważniające do legalnego działania dla dwóch nowych warsztatów erygowanych w Płocku. Wielka Loża Kapitularna zapaliła światła lóż „zum Dreieck” (Trójkąt) i „Ścisłe Milczenie” na Wschodzie Płocka. W lutym 1817 roku Kapituła Najwyższa potwierdziła prawo do działania dla Kapituły Niższej „Szczere Połączenie”(14) również pracującej w tym mieście. Po upływie roku od tego wydarzenia, na posiedzeniu Wielkiego Warsztatu , w dniu 26 marca 1818 roku zatwierdzono podział loży „Bracia Polacy Zjednoczeni” na Wschodzie Warszawy. Z części członków tej loży powstała loża wolnomularska pod nazwą „Jedność Słowiańska”. Mistrzem katedry obrano Stanisława Nowakowskiego, a członkami – założycielami zostali: generał Wincenty Aksamitowski, Jan Schwerin, Józef Hurtig oraz Michał i Tadeusz Piotrowscy.

Można stwierdzić, że pod berłem cara Aleksandra I wolnomularstwo polskie znalazło dobry klimat do rozwoju organizacyjnego i skrupulatnie to wykorzystało. W 1818 roku w Warszawie prowadziło działalność dziewięć lóż świętojańskich (stopnie podstawowe) i trzy loże kapitularne (wyższe stopnie). W Płocku działały dwie loże świętojańskie i jedna kapitularna zaś jedna loża świętojańska pracowała w Łomży. Zatem ilość wolnomularskich jednostek administracyjnych, w porównaniu z sytuacją jaka miała miejsce w czasach Księstwa Warszawskiego uległa podwojeniu. Jedynie wolnomularstwo kobiet nie przejawiało aktywności w Królestwie Polskim. Po zawieszeniu działalności w roku 1813 nigdy więcej nie udało się doprowadzić do rytualnych spotkań pań zaangażowanych w działalność wolnomularską w okresie wcześniejszym. Nie zmieniła sytuacji uchwała kierownictwa Wielkiego Wschodu z 1814 roku, kiedy to podjęto wysiłek zmierzający do wskrzeszenia Wielkiej Loży Adopcyjnej „Dobroczynność”. Później, w 1815 roku jeszcze dwukrotnie usiłował na posiedzeniach Kapituły Najwyższej podnosić tą kwestię generał Wincenty Aksamitowski lecz i on musiał uznać sprawę za przegraną.

Nadzieje wiązali wolnomularze warszawscy z obradami pierwszego sejmu Królestwa Polskiego jaki miał miejsce w Warszawie, w dniach 28 marca – 27 kwietnia 1818 roku. W obradach osobiście uczestniczył Cesarz i król zarazem – Aleksander I. Zarząd Wielkiego Wschodu Polski wystosował do monarchy petycję, w której proszono cara o potwierdzenie istnienia polskiej obediencji pod jego berłem. Petycję osobiście przedłożył wielki mistrz Stanisław Kostka Potocki i z satysfakcją odebrał od monarchy przychylną odpowiedź. Od tego momentu wolnomularstwo polskie rozpoczęło działalność pod oficjalnym protektoratem cara i króla polskiego, choć nie posiadało oficjalnych dokumentów wymaganych dla tego typu stowarzyszeń wystawionych przez lokalne władze administracyjne.(15)

Brak formalnej dokumentacji w żaden sposób nie wpływał na działalność charytatywną prowadzoną przez wolnomularzy. W tym roku stołeczna loża „Świątynia Stałości” ufundowała stypendium dla warszawskiego studenta medycyny kształcącego się na uniwersytecie berlińskim oraz wsparła finansowo powstanie Katedry Ewangeliczno –Teologicznej w Warszawie.

Kolejne wybory władz miały miejsce 5 stycznia 1919 roku. Ponownie wielkim mistrzem wybrano jednogłośnie Stanisława Kostkę Potockiego. Urząd namiestnika otrzymał hr. Ludwik Plater, zaś wielkimi dozorcami zostali Rajmund Rembieliński i ks. Konstanty Dembek.

Nowy Zarząd Wielkiego Wschodu Polski na pierwszym posiedzeniu w 1819 roku erygował w Pułtusku lożę symboliczną (pracującą w trzech pierwszych stopniach wtajemniczenia: uczeń – czeladnik – mistrz). Na tym samym posiedzeniu Wielkiego Warsztatu, w sposób obrzędowy zawieszono w loży portret Aleksandra I, nawiązując tym samym do podobnej uroczystości jaka miała miejsce za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Stanisław Małachowski Łempicki, XX-wieczny badacz wolnomularstwa polskiego, powołując się na Okólnik Wielkiego Wschodu Polski z 24 stycznia 1819 roku podaje informację mówiącą o powstaniu loży w Pułtusku o nazwie „Świątynia Jedności i Pokoju”.(16) Tymczasem w żadnym innym źródle loża o takiej nazwie się nie pojawia. Co ciekawe Małachowski Łempicki w innych swoich publikacjach nie wymienia powtórnie tej loży, czy to w odniesieniu do Pułtuska czy też do innych miast, gdzie pracowały loże wolnomularskie. Nie wiadomo kto otrzymał młotek Czcigodnego Mistrza , jaki był skład urzędników loży, ani kto w niej pracował. Należy sądzić, że mogła to być tylko zgłoszona propozycja nazwy dla nowego warsztatu wolnomularskiego i z nieznanych nam dzisiaj powodów nie została przyjęta, bądź przez Wielki Warsztat Wielkiego Wschodu Polski, bądź też grupa mistrzów ubiegających się o powołanie nowej placówki postanowiła w trakcie procedowania zmienić nazwę na „Doskonałe Milczenie”(17). Światła wolnomularskie zostały wniesione niedługo po tym jak kierownictwo Wielkiego Wschodu wydało pozytywną decyzję pozwalającą na pracę loży o nazwie – „Doskonałe Milczenie”. Tak o tym wydarzeniu pisał Wielki Archiwista WWP w latach 1818 – 1820 Walenty Wilkoszewski: „Nowa Loża w Pułtusku uformowaną i założoną z przybraniem nazwiska Doskonałego Milczenia pod przewodnictwem Wojciecha Lipowskiego(18), Audytora Wojsk Polskich(19). Lożę tą Wielki Wschód na posiedzeniu 18 lutego tr. zatwierdził i wydał Jej swe upoważnienie”(20). Stanisław Małachowski Łempicki podaje informację mówiącą, że loża rozpoczęła działalność 21 lutego 1819 roku. Ciekawą i zarazem w pewien sposób tajemniczą postacią jest jej pierwszy Mistrz Katedry – Wojciech Jerzy Lipowski. Był to zawodowy oficer, który znaczną część swojego życia spędził na wielu frontach ówczesnej Europy, walcząc za wolność „Waszą i Naszą”. Bardzo możliwe, że został inicjowany zagranicą w jednej z polowych lóż jakie istniały przy wielu pułkach francuskich, włoskich , czy też polskich. Jego nazwisko nie pojawia się wcześniej w żadnym „obrazie lożowym” (spisie członków) lóż pracujących na ziemiach polskich. Stanisław Małachowski Łempicki wymienia Lipowskiego w swoim spisie wolnomularzy polskich dwukrotnie. Pod numerem 2002, jako J. Lipowskiego posiadającego IV stopień wtajemniczenia, będącego w 1821 roku, członkiem honorowym dwóch płockich lóż świętojańskich „Doskonała Tajemnica”(21) i „zum Dreieck”(22) oraz pod numerem 2003, jako Wojciecha Lipowskiego, audytora 3 pułku piechoty liniowej, od 1819 roku Mistrza Katedry loży „Doskonałe Milczenie” na Wschodzie Pułtuska, posiadającego VII (ostatni), a więc bardzo wysoki stopień wtajemniczenia(23). Powstała zatem nieścisłość dotycząca posiadanego przez Lipowskiego stopnia wtajemniczenia. W mojej opinii obydwaj Lipowscy wyszczególnieni w spisie Małachowskiego Łempickiego to jedna i ta sama osoba. Wojciech Lipowski musiał utrzymywać bardzo bliskie kontakty ze środowiskiem wolnomularzy płockich skoro został członkiem honorowym dwóch płockich warsztatów wolnomularskich. Pewne światło na tą sprawę rzuca ksiądz Stanisław Załęski publikując „obrazy lożowe” z 5821 R[oku]. P[rawdziwego]. Ś[wiatła], (1821 rok ery światowej). W spisie członków loży „Doskonałości” na Wschodzie Płocka, w III części, gdzie wymienieni są członkowie honorowi, pod numerem 15 widnieje nazwisko Lipowski, który posiada IV stopień a zamieszczony dopisek mówi, że jest Ex Przewodniczącym Loży w Pułtusku(24) i w spisie loży „zum Dreieck” na Wschodzie Płocka, gdzie również w III rozdziale umieszczono Lipowskiego z IV stopniem i informacją o tym, że jest audytorem 3 pułku piechoty liniowej. Zatem z całą pewnością można przyjąć, że Wojciech Jerzy Lipowski posiadał IV stopień wtajemniczenia.

Zdecydowaną większość członków – założycieli stanowią oficerowie 3 pułku piechoty liniowej, jednostki wojskowej, w której służył sam Lipowski. Są to: major Józef Albrecht, porucznik Józef Dąbrowski, major Ksawery Dąbrowski, kapelmistrz Karol Filippi, porucznik Józef Jarema, kapitan Bonawentura Jastrzębski, płatnik Wawrzyniec Kauszke, kapitan August Kisielnicki, kapitan Józef Kłosowicz, porucznik Jan Kolendowski, adiutant polowy Józef Nowakowski, podporucznik Ludwik Oborski, major Joachim Podczaski, podporucznik Józef Werecki, kapitan Ignacy Winnicki, kapitan Franciszek Wyszyński. Wśród wojskowych jest jeszcze jeden: kapitan Jakub Sośnicki z 2 pułku strzelców pieszych stacjonujący w Płocku. Wśród cywilów – założycieli loży jest trzech obywateli ziemskich: Feliks Maffleur, właściciel nieodległych od Pułtuska dóbr Rzechówka, Piotr Nowodworski, właściciel dóbr Rzewnia (pow. Maków Mazowiecki) i Karol Paprocki, właściciel dóbr Mosin oraz co ciekawe ksiądz katolicki – Caroni(25). Innych założycieli, jeżeli rzeczywiście istnieli, nie udało się ustalić.

I tu kolejna ciekawostka, 3 pułk piechoty liniowej stacjonował w trzech miastach: Lublinie (sztab), Warszawie i Radomiu, natomiast Pułtusk był miejscem skoszarowania 8 pułku piechoty liniowej. W spisie członków loży pułtuskiej nie ma ani jednego oficera z tego pułku. Rodzi się pytanie, jakie względy zadecydowały, że oficerowie 8 pułku nie zostali inicjowani do loży pułtuskiej. Czy zatem oficerowie z garnizonu w Pułtusku, wzorem swoich kolegów z 3 pułku piechoty nie podzielali wolnomularskiej dewizy: Wolność – Równość – Braterstwo, czy też nie byli godni tego by dostąpić inicjacji wolnomularskiej? Nic bardziej mylnego. Oficerów 8 pułku piechoty odnajdujemy w miejscu stacjonowania 3 pułku piechoty – Radomiu /sic!/. W szeregach wolnomularzy pracujących w loży „Jutrzenka Wschodząca” na Wschodzie Radomia zapisano pośród innych wojskowych co najmniej dziewięciu oficerów pułtuskiego pułku. Byli to: audytor Kasper Baudoin, porucznik Józef Markowski, kapitan Spytek Jordan, kapitan Marcin Kuczberski, porucznik Teodor Podczaski, porucznik Wojciech Bejnarowicz (Beynarowicz), kapitan Felix Fryderycy, porucznik Tadeusz Zabłocki, płatnik Roman Dorant. Tak więc powstaje kolejne pytanie: dlaczego oficerowie z Pułtuska należeli do loży w Radomiu, a ci co służyli w Radomiu musieli jeździć do Pułtuska? Można byłoby zaryzykować tezę mówiącą o innym niż Pułtusk miejscu pracy loży „Doskonałe Milczenie”, gdyby nie fakt, iż jednym z członków tej loży był burmistrz Pułtuska Józef Ipnarski. Wprawdzie był on paralelnie członkiem innego warsztatu wolnomularskiego – „Astrea” na Wschodzie Warszawy, gdzie w spisie z 1819 roku, pod numerem 76, odnotowany jest jako „uczeń”(26), ale to nie jedyny urzędnik municypalny, który został wolnomularzem w mieście nad Narwią. Oporócz niego do loży należeli: komisarz obwodu pułtuskiego – Józef Broniewski, pisarz sądu pokoju obwodu pułtuskiego – Jan Budkiewicz, nadleśny pułtuski – Jan Kamiński, aptekarz obwodu pułtuskiego – Karol Krammer, burmistrz Nowego Miasta – Jan Kanty Majewski, komendant żandarmerii obwodu pułtuskiego – Franciszek Milewski, inspektor więzienia w Pułtusku – Marceli Moczarski, adiunkt komisarza obwodu pułtuskiego – Franciszek Sokołowski, rachmistrz obwodu pułtuskiego – Klemens Ulanowski i sekretarz obwodu pułtuskiego – Panteleon Zawidzki.

Ludwik Hass omawiając struktury wolnomularskie Wielkiego Wschodu Polski, w odniesieniu do wyższych stopni w roku 1818 pisze o przeprowadzonej reformie w wyniku, której, utworzono Kapitułę Wyższą kierowaną przez Stanisława Kłosowskiego, a w której pierwszym dozorcą został wybrany szef biura Komisji Rządowej Wojny Henryk Aleksander Deybel von Hammerau, członek honorowy loży świętojańskiej „Doskonałe Milczenie” na Wschodzie Pułtuska. Dla członków lóż symbolicznych posiadających stopień co najmniej czwarty utworzono dwie Kapituły Niższe – Świątynia Temidy” i „Rycerze Gwiazdy”. Tą drugą kapitułę tworzyli wolnomularze z lóż pracujących na Wschodzie Warszawy: „Eleuisis”, „Minerwa”, „Astrea” i „Bracia Polacy Zjednoczeni” oraz radomskiej „Jutrzenki Wschodzącej” i pułtuskiego „Doskonałego Milczenia”. Pułtuska placówka będąc strukturą wprawdzie liczną, ąle dość młodą i nieokrzepłą organizacyjnie, nie delegowała swoich przedstawicieli do loży kapitularnej pracującej w „dolinie Warszawy”, o czym świadczy spis tej loży, zawierający dwieście sześćdziesiąt pięć nazwisk „adeptów symbolicznej kielni” reprezentujących wszystkie loże warszawskie i placówkę radomską.(27)

Kolejne posiedzenie Wielkiego Wschodu decyzją wielkiego mistrza i wielkich urzędników przekazało lożom i kapitułom projekt nowej konstytucji, przygotowanej przez Komisję Prawodawczą, która miała zastąpić Ustawę Związkową Lóż Polskich z 1784 roku. Dyskusje prowadzone nad zmianami w konstytucji doprowadziły do silnej polaryzacji środowiska wolnomularskiego. Na jednym biegunie stał hr. Plater na drugim wielki mistrz Stanisław Kostka Potocki. W efekcie tego powstała silna opozycja ukierunkowana przeciwko proponowanym zmianom, przy czym zwolennicy hr. Platera uzyskali bezwzględną większość. O całym przebiegu zaistniałego konfliktu pisał do wielkiego księcia Konstantego, jego szpieg Henryk Mackrott, pozostawiając po sobie szereg raportów, w których bardzo dokładnie relacjonował postawy przyjmowane przez różne osoby ze świata polityki i wojska należące do masonerii warszawskiej.44 Według relacji Henryka Mackrotta(28) w dniu 30 maja 1820 roku odbyło się historyczne posiedzenie przedstawicieli lóż i wielkiego warsztatu Wielkiego Wschodu Polski. Na tym posiedzeniu projekt Ustawy przestał być projektem i stał się „Ustawą Poprawną”. W konsekwencji takiego rozwoju wypadków warszawskie lożę: „Świątynia Izis”, kierowana przez ks. Dembka i „Kazimierz Wielki”, kierowana przez hr. Platera, „Bouclier du Nord”, „Gottin von Eleusis” i inne podjęły na znak protestu decyzję o zakończeniu swojej działalności. Inne takie jak: ”Świątynia Izis”, „Astrea” i „Halle der Bestandikeit” poddają się władzy petersburskiej Wielkiej Loży „Astrea”. W lipcu 1820 roku, z dziewięciu lóż warszawskich tylko jedna loża „Jedność Słowiańska” pozostaje wierna nowej Ustawie, choć i w niej podjęto próby zakłócania prowadzonych prac. W sprawie wolnomularstwa polskiego do Petersburga udał się na rozmowę z cesarzem minister Ignacy Sobolewski. Tymczasem Aleksander I po wysłuchaniu sprawozdania, nie wypowiedział się ani za ani przeciw przyjętej Ustawie. Przez kolejne miesiące obie strony podejmowały próby porozumienia, które kończyły się fiaskiem. W grudniu 1820 roku Stanisław Kostka Potocki przestał być ministrem Wyznań i Oświecenia, a trzy miesiące później, po dziesięciu latach piastowania urzędu wielkiego mistrza Potocki zrzekł się tej funkcji.

Wybory do władz Wielkiego Wschodu, jakie odbyły się 23 marca 1821 roku przekazały władzę wielkiego mistrza w ręce generała Aleksandra Rożnieckiego. Zaraz po tym loże warszawskie na nowo podjęły prace poddając się zapisom konstytucyjnym z roku 1784. Wraz ze zmianą władz uległo zmianie również miejsce, w którym spotykali się wolnomularze warszawscy. Dotychczasowy pałac Mniszchów został zastąpiony przez pałac Potockich, na Nowym Mieście. Ponownie podjęto wysiłek zmierzający do zgodnego uchwalenia i podpisania ustaw masońskich, akceptowanych przez wszystkie loże. Tymczasem na mocy ukazu cesarza Aleksandra I ogłoszonego w Królestwie Polskim za pośrednictwem namiestnika generała Józefa Zajączka 25 września 1821 roku(29), loże wolnomularskie zostały zamknięte. Tak zakończył się stuletni okres działalności wolnomularstwa części Rzeczypospolitej, która w efekcie rozbiorów była administrowana przez carów rosyjskich.

Loża „Doskonałe Milczenie na Wschodzie Pułtuska liczyła 78 członków czynnych i 13 honorowych, pracowała do kasacji Zakonu w 1821 roku.

Spis członków loży „Doskonałe Milczenie” na Wschodzie Pułtuska:

1. Albrecht Józef, major 3 ppl., III.

2. Białkowski Antoni, major 3 ppl., III.

3. Boruński Jan, kapitan 3 ppl., I.

4. Broniewski Józef, komisarz obwodu pułtuskiego.,III.

5. Budkiewicz Jan, pisarz sądu pokoju obwodu pułtuskiego., III.

6. Caroni, ksiądz katolicki.

7. Czaplicki Franciszek, uczeń szkoły leśnej., I.

8. Dalak Ludwik, budowniczy w Płocku., II.

9. Daszewski Wawrzyniec, lekarz 3 ppl., II.

10. Dąbrowski Józef, porucznik 3 ppl., II.

11. Dąbrowski Ksawery, major 3 ppl., III.

12. Deybel von Hammerau Henryk Aleksander, szef biura Komisji Rządowej Wojny., VII.

13. Dębski Jan, aplikant w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, III.

14. Dłuski Maciej, podporucznik 3 ppl.

15. Dornfeld Franciszek Ksawery, mecenas przy Sądzie Najwyższym, VII.

16. Elie Franciszek.

17. Filippi Karol, kapelmistrz 3 ppl., III.

18. Gałecki Jan, porucznik 3 ppl., I.

19. Głębocki Jan, obywatel w Gostkowie, I.

20. Grabowski Tadeusz, porucznik 3 ppl., I.

21. Ipnarski Józef, burmistrz Pułtuska, III.

22. Jabłoński Jakub, inspektor magazynu solnego, I.

23. Jarema Józef, porucznik 3 ppl., II.

24. Jastrzębski Bonawentura, kapitan 3 ppl., III.

25. Kamiński Jan, nadleśny pułtuski, II.

26. Karpisz Wojciech, porucznik 3ppl., I.

27. Kauszke Wawrzyniec, płatnik 3 ppl., II.

28. Kisielnicki August, kapitan, III.

29. Klimkiewicz Marcin, lekarz batalionowy 3 ppl., I.

30. Kłosowicz Józef, kapitan 3 ppl., II.

31. Kolendowski Jan, porucznik 3 ppl., III.

32. Krajewski Antoni, podsędek w Ostrołęce, I.

33. Krammer Karol, aptekarz obwodu pułtuskiego, II.

34. Królikiewicz Jan, dozorca miast woj. Płockiego, III.

35. Langowski Jan, aptekarz w Ostrołęce, II.

36. Lewandowski Hipolit, kasjer Towarzystwa Ogniowego w Warszawie, I.

37. Lewandowski Jakub, doktor medycyny, I.

38. Lewiński Michał, kapitan 3 ppl., I.

39. Lipowski Wojciech Jerzy, audytor 3 ppl., IV.

40. Maffleur Feliks, właściciel dóbr Rzechówka, IV.

41. Majewski Jan Chrzciciel, aptekarz, I.

42. Majewski Jan Kanty, burmistrz Nowego Miasta.

43. Michałowski Józef, podporucznik 7 ppl., I.

44. Mickiewicz Franciszek, obywatel powiatu mławskiego, VII.

45. Milde Jan, pocztmistrz, I.

46. Milewski Franciszek, komendant żandarmerii obwodu pułtuskiego, I.

47. Młocki Mikołaj, obywatel Magnuszewa, I.

48. Moczarski Marceli, inspektor więzienia w Pułtusku, I.

49. Murzynowski Jakub, podporucznik 3 ppl., I.

50. Nidecki Aleksander, kapitan 3 ppl., I.

51. Nowakowski Antoni, podporucznik 7 ppl., I.

52. Oborski Ludwik, podporucznik 3 ppl., III.

53. Osiecki Jan, nadleśny wyszkowski, I.

54. Ostrowidzki Józef, podporucznik 3 ppl., I.

55. Paprocki Karol, właściciel dóbr Mosin, IV.

56. Plocer Jan, porucznik 3 ppl.

57. Podczaski Joachim, major 3 ppl., III.

58. Pudłowski Ignacy, obywatel w Magnuszewie, I.

59. Sawicki, BRT służebny, II.

60. Siemoński Gabriel, IV.

61. Sienicki Leon, major 3 ppl., III.

62. Sokołowski Franciszek, adiunkt komisarza obwodu pułtuskiego, II.

63. Sośnicki Jakób, kapitan 2 pułk strz. pieszych, II.

64. Stroński Feliks, porucznik 3 ppl., II.

65. Szumkowski Piotr, adiutant batalionowy 3 ppl., II.

66. Szumkowski Gottfried, kupiec, I.

67. Tchórzewski Ludwik, asesor Wydziału Skarbowego w Płocku, III.

68. Thieme August, podporucznik 3 ppl, II.

69. Ulanowski Klemens, rachmistrz obwodu pułtuskiego, I.

70. Ulbrycht Ferdynand, aptekarz VII.

71. Van der Noot Tadeusz, porucznik 3 ppl., I.

72. Walter Karol, brat służebny, III.

73. Werecki Józef, podporucznik 3 ppl., III.

74. Wierciński Erazm, podporucznik 3 ppl., I.

75. Wierzbięta Ignacy, porucznik4 pułk strz. pieszych, I.

76. Winicki Ignacy, kapitan 3 ppl., II.

77. Wyszyński Franciszek, kapitan 3 ppl., III.

78. Zaruski Michał, III.

79. Zawidzki Panteleon, sekretarz obwodu pułtuskiego, III.

80. Żmijewski Feliks, asesor dóbr rządowych, III.

81. Andrzychiewicz Walenty, podpułkownik, dowódca 3 ppl., V.

Literatura:

  1. T. Cegielski, Ordo ex Chao, Warszawa 1994, s. 17.

  2. T. Cegielski, Sekrety masonów, Warszawa 1992, s. 34.

  3. L. Hass, Sekta…, s.69; Ł. T. Sroka, Sprawiedliwi chcą być doskonali, Kraków 2010, s. 32.

  4. Czartoryski Michał Fryderyk (1696-1775) – książe na Klewaniu i Żukowie, od 1720 podstoli wielki litewski, współzałożyciel i przywódca Familii.

  5. Ossoliński Franciszek Maksymilian (1676-1756) – w latach 1729-1736 podskarbi wielki koronny, marszałek sejmu zwyczajnego 1722, kawaler Orderu Orła Białego, stronnik Stanisława Leszczyńskiego.

  6. Przebendowski Jan Jerzy (1638-1729) – od 1703 podskarbi wielki koronny, uczestnik sejmu niemego 1717, kawaler Orderu Orła Białego, nie uznał wyboru Stanisława Leszczyńskiego.

  7. Borucki Ludwik (1690- 1731) – z Borucina h. Rola, w latach 1701-1712 pisarz grodzki, w latach 1707-1716 starosta gnieźnieński, w latach 1726-1731 kasztelan brzesko-kujawski.

  8. L. Hass, Op. cit., s.159-160; W. Wilkoszewski, Op. cit., s. 47; S. Załęski, Op. Cit., s. 79; Konstytucje i Ustawy Generalne Wielkiego Mistrzostwa Polskiego i Litewskiego pod młotkiem Ignacego hr. Potockiego przyjęte i zaprzysiężone w roku 1781, s. 3.

  9. Pamiątki masońskie…, s. 13; S. Małachowski-Łempicki, Op. cit., s. 145.

  10. L. Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s.355.

  11. Stanisław Małachowski Łempicki w „Wykazie polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738 – 1821”, Kraków 1930, s. 423, podaje informację mówiącą o tym, że cesarz Aleksander I , został inicjowany do wolnomularstwa w 1808 roku w Erfurcie w obecności Napoleona, inna wersja mówi o inicjacji w jednej z lóż petersburskich, a jeszcze inna, że przyjęcie do Zakonu miało miejsce w 1813 roku w Paryżu razem z królem Prus Fryderykiem Wilhelmem III.

  12. W. Wilkoszewski, Rys historyczno – chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce, Londyn 1968, s. 71; S. Załeski, O masonii w Polsce, Kraków 1908, s. 154.

  13. S. Małachowski-Łempicki, Op.cit., s. 164.

  14. Szewska pasja, o masonerii, Wrocław 1997, s.7; S. Małachowski Łempicki, Op. cit., s. 160.

  15. Podobnie odrodzona po stu latach, w niepodległej Polsce Wielka Loża Narodowa Polski prowadziła swoją działalność bez spełnienia formalnych wymogów administracyjnych, będąc równocześnie dobrze znaną Naczelnikowi Państwa i kolejnym rządom.

  16. S. Małachowski Łempicki, Op.cit. Str. 164.

  17. W. Wilkoszewski, op. cit. s. 79; S. Małachowski-Łempicki, Op. cit., s. 156.

  18. S. Kirkor w „Słowniku oficerów Legii Nadwiślańskiej i pułków Ułanów Nadwiślańskich” podaje, że Wojciech Jerzy Lipowski ur.22.04.1772 r. w Rogowie woj. Krakowskie, s. Antoniego i Marianny Kępińskiej, wszedł w 1790 r. do pułku wielkiej buławy i w 1794 r. został ppor., wstąpił 15.11.1797 do Legii Włoskiej jako ppor., mianowany por. 03.05.1799 r. W 1 pułku Legii Polsko – Włoskiej mianowany kapitanem 15.07.1807 r. Po reorganizacji Legii nadwiślańskiej 07.11.1808 r. dowodził 1 kompanią fizylierów 2 batalionu potem 1 batalionem 1 pułku. Odbył kampanie: 1793 przeciw Rosji, 1797 r. przeciw Austrii, 1806 r. przeciw Neapolitańczykom, 1808 r. w Hiszpanii. Za bitwy pod Marią i Belchite mianowany do Krzyża Legii Honorowej 27/29.12.1809 r. otrzymał 31.03.1812 r. tytuł Kawalera Cesarstwa (Chevalier de`L Empri) i donację 1000 franków. Przeniesiony na pensję (emeryturę) 22.03.1812 r. Po 1815 roku przeznaczony na audytora w 3 pułku piechoty liniowej, w 1825 r. postąpił na audytora dywizji ułanów. Jan Pachoński w II t. „Legionów Polskich”, Warszawa 1976, podaje, że Lipowski awansował na ppor. w 1791 r. następnie jako por. był kwatermistrzem 1 batalionu 2 Legii. Z kolei Piotr Paweł Bajer podaje, że kapitan 1 pułku Legii Nadwiślańskiej Wojciech Jerzy Lipowski ur. 25.03.1786 r. zmarł 13.12.1859 r. Żonaty z Anną di Lowselli Lipowską, miał córkę Walentynę Idalię(ur.16.03.1820 r. w Pułtusku, zm. 10.11.1896 r. w Lublinie). W spisie pochowanych na cmentarzu katolickim przy ul. Lipowej w Lublinie, znajduje się grób Wojciecha Lipowskiego pułkownika b. wojsk polskich zm. 05.05.1849 r; Maria Ronikierowa w „Ilustrowanym przewodniku po Lublinie” podaje, że Wojciech Lipowski, pułkownik b. wojsk polskich, zmarł 07.04.1870 r. Kwerenda przeprowadzona przez autora artykułu na ww. cmentarzu nie pozwoliła na zidentyfikowanie grobu W.J.L, wprawdzie znajduje się tam kilkadziesiąt grobów z XIX wieku, posiadających płyty z piaskowca, w których pochowani zostali oficerowie polscy, jednakże w wielu przypadkach kwaśne deszcze niemal doszczętnie wypłukały znajdujące się tam napisy uniemożliwiając tym samym identyfikację.

  19. Kodeks Kryminalny dla Wojska Polskiego, w części zatytułowanej „O Audytorach Wojska Polskiego” uprawniał audytorów do prowadzenia postępowania przygotowawczego i pełnienia funkcji oskarżyciela w wojskowym procesie karnym. Oficer pełniący taką funkcję powinien wykazywać się daleka idącą znajomością „Wszelkich przepisów tyczących się porządku i karności wojskowej, przepisów służby wewnętrznej i polowej” (art.1 R. II k.k. WP) oraz Prawa Cywilnego. Audytor pełniący służbę w pułku poza ww. kompetencjami zajmował się opieką nad sierotami pozostawionymi przez zmarłych żołnierzy, spisywał i pieczętował majątek zmarłych oficerów, sporządzał testamenty żołnierskie oraz kontrolował jakość dostarczanej do pułku żywności i wszystkich innych towarów.

  20. W. Wilkoszewski, Op. cit. s. 79.

  21. w spisie lóż sporządzonym przez S. Małachowskiego Łempickiego, nie widnieje loża o takiej nazwie. Właśc. Loża „Doskonałości” na Wschodzie Płocka, założona 2 sierpnia 1803 r. pracowała do kasaty w 1821 r.

  22. Zum Dreieck (pod Trójkątem), niemieckojęzyczna, założona 14 sierpnia 1816 r., pracowała do kasaty w 1821 r.

  23. S. Małachowski Łempicki, Op. cit., s.246.

  24. S. Załęski, O masonii w Polsce, Op. cit. s.204.

  25. K. Załęski, Słownik polskich duchownych należących do lóż wolnomularskich, „Ars Regia” nr 18, rok XI (2008/2009), s. 142. S., Małachowski Łempicki, Op. cit. s. 183.

  26. S., Małachowski Łempicki, Wykaz…, s. 153.

  27. S. Załęski, O masonii…, s.121.

  28. S. Małachowski-Łempicki, Raporty szpiega Mackrotta o wolnomularstwie polskim 1819-1822, Warszawa b.r., s. 55.

Waldemar Gniadek

Wydział Historyczny

Akademia Humanistyczna

im. Aleksandra Gieysztora

ul. Mickiewicza 36B,

06-100 Pułtusk

w_gniadek@poczta.onet.pl

1 Comment Add Yours

  1. Michał

    Imponująca praca. Czytając o historii wolnomularstwa w Polsce i szczególnie o Pułtusku zastanawiam się czy istnieje jakaś praca systematyzująca wiedzę na temat historii lóż w Polsce. Chciałbym wiedzieć czy np. w moim rodzinnym mieście istnieli wolnomularze.
    Będę wdzięczny za podanie takiej bibliografii.
    Michał .:

    Reply

Wpisz komentarz